303. SKVADRON
[303. SKVADRON: Legendarni lovački skvadron iz vremena bitke za Britaniju]
U prodaji od 6.10.2025.
Autor: Arkadi Fidler (Arkady Fiedler), 1894―1985.
Knjiga je posvećena prvom periodu borbenih dejstava 303. lovačkog skvadrona iz sastava Lovačke komande RAF-a čiji su pilotski sastav i zemaljsko osoblje činili poljski vazduhoplovci. Pisana je u poslednjim nedeljama bitke za Britaniju 1940. godine i tokom nekoliko nedelja nakon toga. Prvo izdanje knjige je objavljeno 1942. godine u Velikoj Britaniji.
Izdavač: Udruženje "Mark IX", 2025. godina
Biblioteka udruženja: "Marsove knjige"
Edicija: "PILOTSKI MEMOARI"
Jezik: srpski (latinica)
Ilustracije: 185 crno-belih fotografija, 5 ilustracija, 3 mape, 1 faksimil
Format: tvrdi povez
Broj strana: 367
Godina izdanja: 2025
2.475,00 рсд
PREGLED KNJIGE
Poštovani čitaoče,
ova knjiga Ti pruža priliku da se po prvi put na srpskom jeziku upoznaš sa činjenicom da je ovaj skvadron koga su činili pripadnici poljske nacionalnosti (uključujući čehoslovačkog pilotskog asa Jozefa Františeka), kako vazduhoplovno tako i zemaljsko osoblje (mehaničari, oružari, pomoćno osoblje) pružio ogroman doprinos odbrani britanskog Ostrva od nemačke invazije u leto 1940. godine. Ukupan broj Poljaka koji su činili sastav ovog skvadrona bio je preko dvestotine, od kojih je baš svaki pojedinac, dobrovoljno prešao put izbeglištva iz svoje porobljene otadžbine do Velike Britanije. Put ih je vodio uglavnom preko Rumunije, Jugoslavije, neke čak i preko Sirije; dokopavši se Francuske u proleće 1940. pa zatim i nakon sloma francuske države u junu 1940. godine, oni su bili evakuisani u Veliku Britaniju da nastave svoju borbu protiv nemačkih osvajača.
Tek tada je počeo kratak, ali nimalo lak put da se poljski piloti nametnu svojim britanskim domaćinima kao dostojni borci za odbranu britanskog Ostrva od nemačke vazduhoplovne ofanzive, poznatije kao bitka za Britaniju. Kratko su učestvovali u borbi, počevši tek od 30. avgusta, i za svega 62 kalendarska dana (do 31.10.1940.) su uspeli da postanu najuspešniji lovački skvadron u sastavu britanske Lovačke komande sa priznatih 126 oborenih nemačkih aviona! Koliko su bili dominantni u odnosu na svoje britanske kolege svedoči činjenica da je prvi naredni najuspešniji skvadron (dominantno sastavljen od britanskih pilota-lovaca) ― od ukupno 71 skvadrona RAF-a koji su učestvovali u borbi ― imao tek nešto preko 70 potvrđenih vazdušnih pobeda, i to postignutih u periodu od 10. jula do 31. oktobra, dakle za celih 50 dana duže borbe! Svetski poznata je činjenica da je Jozef František bio vodeći as 303. skvadrona sa 17 vazdušnih pobeda! On je bio najveći nebritanski as u bici za Britaniju, sa 17 potvrđenih pobeda i jednom verovatnom, sve postignute u periodu od četiri sedmice u septembru 1940. Takođe, on je rangiran na 4. mesto svih savezničkih lovačkih asova tokom ove bitke (1. 2. i 3. rangirani su imali 21, 19 i 18 pobeda, respektivno). Osim njega, najpoznatijim pilotom skvadrona smatra se njegov komandant iz jednog perioda bitke, tadašnji poručnik Vitold Urbanovič, koji je sa 15 postignutih vazdušnih pobeda zauzeo 6. mesto na listi najuspešnijih pilota-lovaca tokom bitke za Britaniju.
U toku tih slavnih dana poljskih vazduhoplovaca koji su bili stacionirani u RAF-bazi Northolt (u istoimenom zapadnom londonskom predgrađu), među njima se nalazio svedok svakodnevnih ratnih akcija: poljski novinar i pisac, Arkadi Fidler (1894–1985). Zahvaljujući upravo njemu koji je sakupljao svaku pa i najmanju informaciju o borbenim misijama svojih sunarodnika na nebu iznad južne, istočne i jugoistočne Engleske, njemu koji je imao pristup vođenom dnevniku skvadrona (koji je svakodnevno vodio pilot Miroslav Ferić, rođen u bosanskohercegovačkom gradu Travniku 1915. godine) i koji je „u dušu” upoznao svakog od tih nebeskih junaka i njihove pomagače na zemlji, mi danas možemo da govorimo o čuvenoj knjizi koja je nastajala tih dana, a u književnu formu uobličena krajem te 1940. godine na poljskom jeziku. Arkadij Fidler je svoju knjigu nazvao jednostavno – "Dywizjon 303" – i kao takvu ju je pripremio za štampu i distribuciju ne samo u Velikoj Britaniji, već tokom ratnih godina i u tada porobljenoj domovini. Tokom avgusta 1942. je u Velikoj Britaniji objavljena verzija na engleskom jeziku i prodata je u preko 1,5 miliona primeraka! Specifičnost tadašnjeg teksta knjige se sastojala u tome što su svi poljski vazduhoplovci navođeni po svojim nadimcima, a ne po svojim pravim imenima i prezimenima, kako njihove porodice pod nemačkom okupacijom ne bi bile izložene progonu i uništenju. Cilj distribucije knjige (pomoću padobranom ispuštenih paketa knjiga nad okupiranom poljskom teritorijom tokom 1943. godine) bio je da informiše poljsko stanovništvo na podvige sugrađana koji su borbu protiv fašizma nastavili u okviru Slobodne Vlade Republike Poljske u egzilu, u Velikoj Britaniji.
Sama knjiga je doživela 30 izdanja na poljskom jeziku, uključujući 4 ilegalnih izdanja tokom ratnih godina čiju štampu je organizovao poljski pokret otpora. U toku rata knjiga je doživela 6 izdanja na engleskom jeziku (5 u Velikoj Britaniji, 1 u SAD) a tokom rata je objavljena i na francuskom (2 izdanja), na portugalskom i na holandskom jeziku. Na nemačkom jeziku je objavljena 2010. godine. Objavljivana je i u decenijama kada se Poljska nalazila u sastavu Varšavskog pakta, od 1946. pa do 1990. a naravno i nakon društvenih promena u Poljskoj, pa sve do današnjih dana (najnovije izdanje iz 2018. godine). I sám autor, g-din Fidler, odlučio se na povratak u od nacista oslobođenu domovinu tokom 1946. godine, u Puščikovo kraj Poznanja. Decenijama nakon rata su generacije Poljaka vaspitavane u patriotskom duhu čitajući ovu knjigu kao obaveznu školsku lektiru.
Ipak, bile su potrebne decenije da sama knjiga stekne novi život. Za tako nešto je najzaslužniji rođeni sin g-dina Arkadija Fidlera, g-din Marek Fidler. Iako je od 1946. godine knjiga u Poljskoj doživela više od 20 novih izdanja, krajem 2000-tih, upravo je g-din Marek Fidler postao inicijator ideje da se knjiga oblikuje u novo ruho time što će svi njegovi protagonisti dobiti svoja prava imena i prezimena, i da bi u krajnjoj instanci, dobili zasluženo istorijsko priznanje sopstvenog naroda i poštovalaca širom sveta. Takva knjiga je objavljena 2010. na engleskom jeziku: za to je zaslužna izdavačka kuća "Aquila Polonica" iz SAD, koja je novu knjigu naslovila jednostavno: "303 Squadron". Srpsko izdanje knjige zasnovano je na ovom američkom izdanju.
Cilj donošenja ove knjige pred srpsku i širu balkansku čitalačku publiku, a ponajviše pred ljubitelje vazduhoplovstva i istorije Drugog svetskog rata, jeste donošenje biografija i fotografija čuvenih poljskih pilota, koji su tokom ratnih godina postali „selebriti-ličnosti” širom Velike Britanije, poput Vitolda Urbanoviča, Jana Zumbaha, Miroslava Ferića, Žđislava Heneberga, Vitolda „Tola” Lokučjevskog, Jozefa Františeka i mnogih drugih. Sám skvadron je u RAF-u rasformiran 11. decembra 1946. godine, ali je, nakon ostvarenih društvenih promena u Poljskoj početkom 1990-tih, poljsko ratno vazduhoplovstvo nastavilo da obeležava tradiciju ovog skvadrona čija slava traje do današnjih dana.
U književnom smislu govoreći, u odnosu na mnogobrojna memoarska ili autobiografska pilotska sećanja koja su objavljena od pilota-lovaca različitih ratnih strana tokom 50-ih i 60-ih godina 20. veka, osobenost ovog dela leži u činjenici da je autor na nesvakidašnji način opisao povezanost pilota i aviona, gotovo na filozofski način. Isto važi i za neponovljivi književni stil koji krasi svako Fidlerovo poglavlje posvećeno pojedinačnim pripadnicima skvadronima. Njihovi ratni doživljaji i ogromna lična požrtvovanost opisani su simboličnim naslovima poglavlja koja krase fantastičan književni talenat nekoga ko i sám nije letač. Iskreno preporučujem svakom ljubitelju vazduhoplovstva da isčita te čarobne opise po kojima je ovo Fidlerovo delo obeležilo njegov književni i životni opus.
Naročit kvalitet ovom izdanju pružaju mnogobrojni prilozi koji su karakteristični za ovo izdanje američkog originala. Ti prilozi donose malo poznate opise tradicije 303. skvadrona s početka 20. veka, njegovo ponovno formiranje u Velikoj Britaniji 1940. godine, nastanak himne i počasne zastave (standarte) skvadrona, prikaz negovanja tradicije u jedinicama poljskog ratnog vazduhoplovstva do današnjih dana i druge detalje.